زندگی نامه فردوسی از تولد تا مرگ؛ دین فردوسی چه بود و همسر او چه نام داشت؟
اینتین – حکیم ابوالقاسم فردوسی را از نامآورترین شاعران ایرانزمین میدانند؛ شاعری که بهواسطه خلق اثری بزرگ و سترگ به نام شاهنامه به شهرتی جهانی رسید. در این بخش از ستاره، بیوگرافی فردوسی بزرگ را آورده، به جنبههای محتلف شعر او پرداختهایم و به سوالاتی که معمولا با به میان آمدن نام فردوسی به ذهن مخاطبین میرسد، پاسخ دادهایم، با ما همراه باشید.
فردوسی که بود؟
در پاسخ به سؤال «فردوسی کیست»، بر اساس زندگینامه این چهره و نیز اطلاعات منابع معتبر تاریخی، باید گفت ابوالقاسم فردوسی، خالق اثر بزرگ شاهنامه، در سال ۳۲۰ هجری قمری در روستای پاژ، شهرستان توس واقع در خراسان قدیم متولد شد. او در دوران اسلامی ایران و تحت حکومت غزنویان زندگی میکرد؛ بنابراین، پاسخ به سؤالاتی مانند فردوسی قرن چندم است یا فردوسی قبل از اسلام بوده یا بعد از اسلام، این است که او در قرن چهارم هجری قمری و دوران ایران اسلامی میزیست و زندگیاش تقریباً از نیمه اول این قرن تا اوایل نیمه دوم این سده را در بر میگیرد.
نام کامل فردوسی ابوالقاسم حسن پور علی طوسی است؛ کنیه اش، ابوالقاسم و تخلصسش فردوسی بوده و در بنمایههای کهنتر از وی با نام حسن نیز یاد شده است.
لقب فردوسی
حکیم ابوالقاسم فردوسی شاعر حماسه سرای ایرانی، به حکیم طوس یا حکیم سخن شهرت دارد.
خانواده فردوسی
پدر فردوسی از دهقانان توس بود و از آنجایی که دهقانان در آن زمان از طبقه مرفه جامعه به شمار میآمدند، میتون گفت خانواده وی از ثروت قابل توجهی برخوردار بودند؛ بنابراین فقر و تنگدستی فردوسی که در روایات زندگی این شاعر به آن اشاره میشود، به میانسالی و کهنسالی وی بازمیگردد.
نام پدر فردوسی ابومنصور بود و مادرش نیز گردویه زهرا نام داشت و یکی از شاهزادگان مازندرانی به نام اسپهبدان محسوب میشد. او دارای سه خواهر بوده است.
همسر فردوسی
فردوسی متاهل بود اما درباره نام همسر وی اطلاعات دقیقی موجود نیست؛ در ابتدای داستان «بیژن و منیژه»، از زنی یاد شده که پژوهشگرانی چون حبیب یغمایی، محمدتقی بهار و ذبیحالله صفا او را همسر فردوسی دانستهاند. بر پایه این دیدگاه، همسر فردوسی زنی فرهیخته و از خانوادهای غنی بوده و توانایی نواختن چنگ را داشته است.
فرزندان فردوسی
فردوسی و همسرش صاحب دو فرزند، شامل یک پسر و یک دختر، بودند که پسرشان در سال ۳۵۹ هجری قمری چشم به جهان گشود و در سال ۳۹۶ هجری قمری، در حالیکه ۳۷ سال داشت و فردوسی ۶۷ ساله بود، درگذشت. دخترش نیز پس از مرگ پدر، پاداش سلطان محمود غزنوی بابت سرودن شاهنامه را نپذیرفت. بسیاری از کاربران دوست دارند بدانند نام دختر فردوسی چه بود که در این مورد باید بگوییم اطلاعات موثقی وجود ندارد و بهطور کلی درباره زندگی خصوصی فردوسی در منابع تاریخی اطلاعاتی محدود و گاهی پراکنده آمده است.
دین و مذهب فردوسی
در این مورد اظهار نظرات متفاوتی وجود دارد، اما آنچه بین بیشتر ادبا و مورخین پذیرفته شده این است که فردوسی مسلمان بود، اما شاهنامه او بیش از هر چیز بازتابی از فرهنگ، تاریخ و اساطیر ایران باستان بوده و نگاه او به دین با حفظ هویت ملی و ارزشهای فرهنگی همراه شده است. در ادامه، خلاصهای از مهمترین گزارشها در پاسخ به سوال بحثبرانگیر دین فردوسی زرتشت بود یا اسلام را میخوانید:
خاستگاه مذهبی: فردوسی در خانوادهای مسلمان متولد شد و در ایران دوران اسلامی زندگی میکرد (۳۲۰–۴۱۶ هجری قمری).
نگاه به دین در شاهنامه: با وجود مسلمان بودن، در شاهنامه عمدتاً به تاریخ، فرهنگ و اساطیر پیش از اسلام ایران پرداخته و اشارههای مستقیم به آموزههای اسلامی بسیار محدود و محتاطانه است.
ارزشهای فرهنگی و ملی: فردوسی اهتمام ویژهای به حفظ زبان فارسی، هویت ملی و سنتهای ایرانی داشت و تلاش کرد میراث فرهنگی ایران باستان را از فراموشی نجات دهد.
رویکرد مذهبی کلی: شواهد تاریخی نشان میدهد که فردوسی بیش از آنکه بهشکلی متعصبانه مذهبی باشد، نگاهی ملی و فرهنگی داشته و شاهنامه او فراتر از تقسیمبندیهای مذهبی دانسته میشود.
دین و مذهب فردوسی طبق گفته خودش در اشعارش چه بود؟
بسیاری از علاقهمندان زبان فارسی و شعر کلاسیک دوست دارند بدانند نظر فردوسی درباره دین از زبان خودش چه بوده و این پرسش اغلب از اساتید ادبیات مطرح میشود. در شاهنامه، فردوسی عمدتاً به تاریخ، فرهنگ و هویت ایرانی میپردازد و کمتر به آموزههای دینی اشاره مستقیم دارد. به همین دلیل، برخی تصور کردهاند که او پیرو دین زرتشت بوده است، اما این برداشتِ درست و دقیقی نیست؛ زیرا نگاه فردوسی در شاهنامه بیشتر معطوف مباحث فرهنگی و ملی است تا مسائل مذهبی.
بهطور خلاصه، میتوان گفت که فردوسی مسلمان و پایبند به ارزشهای اخلاقی مانند راستی، عدالت و شجاعت بوده، اما شاهنامه او بیش از هر چیز بازتابدهنده هویت ملی، زبان فارسی و میراث فرهنگی ایران است. از این منظر، آثار او نهتنها جنبه ادبی و هنری دارد، بلکه بهنوعی نگهبان فرهنگ و تاریخ ایران نیز محسوب میشود و نقش فردوسی را در حفظ و پاسداشت هویت ایرانی پررنگ میکند.
فردوسی در زمان کدام امام بود؟
بسیاری از مخاطبین درباره پاسخ سوال مزبور کنجکاوند؛ در این مورد لازم به ذکر است که زمان زندگی فردوسی بعد از دوران زندگی ۱۱ امام معصوم شیعه بوده است. فردوسی حدود ۳۶۰ سال بعد از امام حسن عسگری (ع)، یازدهمین امام شیعیان، متولد شد و دوران حیات او مربوط به حکومت غزنویان و جامعه اسلامی پس از امامان معصوم است. بنابراین، زمان زندگی فردوسی با زندگی هیچیک از معصومین مقارن نبود، بلکه وی چند قرن پس از آنان زیست.
تحصیلات فردوسی
ابوالقاسم فردوسی از کودکی به کسب علم و دانش میپرداخت و از همان هنگام به خواندن داستان نیز علاقهمند بود. شاید یکی از دلایل به نظم در آوردن شاهنامه علاقه او به تاریخ و گذشته ایران بوده است. وجود اشعار فردوسی درباره علم و دانش، عشق او به این تاریخ ایران را نشان میدهد.
نمونه شعر فردوسی در وصف جایگاه دانش و اهمیت به تحصیل علم را در ادامه میخوانید.
توانا بود هر که دانا بود
ز دانش دل پیر برنا بود
☆✽☆✽☆✽☆✽☆✽☆✽☆
چنین داد پاسخ که دانش گزین
چو خواهی ز پروردگار آفرین
☆✽☆✽☆✽☆✽☆✽☆✽☆
به دانش ز یزدان شناسد سپاس
خنک مرد دانا و یزدان شناس
اثر معروف فردوسی
حکیم ابوالقاسم فردوسی بزرگترین سراینده پارسیگو، صاحب بزرگترین حماسه ملی ایران یعنی شاهنامه فردوسی است. او از سال ۳۷۰ یا ۳۷۱ هجری قمری، نزدیک به ۳۰ سال از بهترین سالیان زندگی خود را صرف به نظم در آوردن این اثر جاویدان کرد.
در دورانی که زبان عربی در میان ایرانیان رواج فراوانی داشت، فردوسی با سرودن شاهنامه نقش بزرگی در احیای زبان فارسی و حفظ پایداری آن ایفا نمود. این اثر ارزشمند امروزه نهتنها در ایران، بلکه در سراسر جهان مورد توجه و احترام قرار گرفته است.
نام دیگر شاهنامه
از آنجا که گردآوری شاهنامه به دستور و با پشتیبانی فردی به نام ابومنصور طوسی انجام شده، این اثر با عنوان «شاهنامه ابومنصوری» نیز شناخته میشود. همچنین نامه باستان (کتاب باستان) نیز از دیگر عناوین شاهنامه بوده است.
ویژگی مهم شعر فردوسی و ساختار شاهنامه
یکی از برجستهترین ویژگیهای اشعار فردوسی، پرهیز آگاهانه او از واژهها و مفاهیم غیراخلاقی مانند دروغ، ریا، طعنه، چاپلوسی و موارد مشابه است.
شاهنامه حدود شصت هزار بیت دارد و محتوای آن در سه بخش اصلیِ اساطیری، پهلوانی و تاریخی سامان یافته است. در این اثر، نام پهلوانان نامداری چون رستم، زال، فریدون، کیخسرو، گودرز و سیاوش به چشم میخورد و در کنار آنان، چهرههای ستمگر و بدسرشتی همچون سلم، تور، ضحاک و دیگران نیز معرفی شدهاند.
بخش عمدهای از داستانها و افسانههای شاهنامه به نبردهای بزرگ و گاه پایانناپذیر میان این شخصیتها میپردازد؛ نبردهایی که در حقیقت نمادی از رویارویی همیشگی خیر و شر هستند و اغلب با پیروزی نیکی بر بدی به پایان میرسند.
از دیگر درونمایههای مهم شعر فردوسی میتوان به روایتهای عاشقانه اشاره کرد؛ داستانهایی چون زال و رودابه، بیژن و منیژه، کتایون و گشتاسب که جلوهای لطیف و انسانی به این منظومه حماسی بخشیدهاند.
داستان های معروف شاهنامه
شاهنامه دربردارنده داستانهای بسیاری است که از معروفترین آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. رستم و سهراب
۲. رستم و اسفندیار
۳. سیاوش
۴. زال و رودابه
۵. بیژن و منیژه
۶. ضحاک
۷. فریدون
۸. کیخسرو
۹. اکوان دیو
آثار منسوب به فردوسی
در برخی منابع تاریخی، سرودههای دیگری مانند هجونامهای در نکوهش سلطان محمود غزنوی و مثنوی «یوسف و زلیخا» نیز به فردوسی نسبت داده شده است.
نقش فردوسی در حفظ زبان و فرهنگ ایرانی
ابوالقاسم فردوسی با بهکارگیری واژگان شیوا و بیانی استوار، شعرهایی پدید آورد که از نظر معنا و شکوه در اوج قرار دارند. افزون بر این، بسیاری از واژهها و ترکیبهای اصیل ایرانی که در شاهنامه بهکار رفتهاند، به لطف این اثر ارزشمند از فراموشی رهایی یافته و ماندگار شدهاند.
هرچند ادبیات فارسی شاعرانی بزرگ و تأثیرگذار همچون رودکی، سعدی، حافظ، مولوی و ناصرخسرو را در خود جای داده است، اما نقش فردوسی را میتوان از دو جنبه برجستهتر دانست؛ نخست آنکه شاهنامه بهعنوان اثری ماندگار و بیبدیل، مجموعهای گسترده از داستانها را دربر میگیرد که با ذوق و سلیقه فارسیزبانان هماهنگ است، و دوم اینکه حفظ و زنده نگهداشتن زبان فارسی از طریق کاربرد آگاهانه واژههای ناب ایرانی، یکی از اصلیترین اهداف فردوسی در سرایش این اثر بوده است.
بهدرستی میتوان شاهنامه را نگهبان تاریخ، هویت قومی ایرانیان و پاسدار سنتهای ملی دانست؛ چرا که بدون وجود این شاهکار، بسیاری از باورها، رویدادها و اندیشههای ایرانی در گذر زمان به دست فراموشی سپرده میشد.
مرگ فردوسی
علت مرگ فردوسی همچنان در هالهای از ابهام باقی مانده است؛ منابع تاریخی هیچ سند متقنی درباره بیماری یا حادثهای که منجر به وفات او شده باشد، ارائه نکردهاند و در این باره تنها سرودههای او که به سن و ناتوانی خود اشاره کرده، موجود است. با این حال آنچه مشخص است، این شاعر بزرگ در سال ۴۱۶ هجری قمری درگذشت و دوران پایانی زندگیاش که با سلطنت غزنویان مقارن بود، با مشکلات مالی و دشواریهای اجتماعی همراه بوده است.
آرامگاه فردوسی
در آن زمان، دفن شیعیان در قبرستان توس ممنوع بود، به همین دلیل پیکر فردوسی در حیاط خانهاش آرام گرفت. سالها بعد، یکی از حکام محلی دوران غزنویان، برای یادبود او مقبرهای ساخت، اما این بنا با گذر زمان ویران شد.
سرانجام، بین سالهای ۱۳۰۷ تا ۱۳۱۳، رضا شاه پهلوی دستور بازسازی کامل آرامگاه را صادر کرد و در مراسم هزاره فردوسی، ساختمان نوین آن رونمایی شد. طراحی نهایی و تکمیل این آرامگاه در سال ۱۳۴۸ به دست هوشنگ سیحون، معمار برجسته ایرانی، انجام گرفت و امروز، این آرامگاه بهعنوان نمادی از احترام ایرانیان به بزرگترین شاعر حماسهسرایشان شناخته میشود.
آدرس آرامگاه فردوسی
مقبره فردوسی در ۲۰ کیلومتری شمال غربی شهر مشهد، در مسیر عبوری به سمت کلات نادری و در نزدیکی شهر تاریخی طبران و بقعه تاریخی هارونیه قرار دارد.
روز بزرگداشت فردوسی در تقویم
در تقویم رسمی ایران روز ۲۵ اردیبهشت هر سال را بهعنوان روز بزرگداشت «حکیم ابوالقاسم فردوسی»، بزرگترین حماسهسرای ایران نامگذاری کردهاند و علت نامگذاری روز فردوسی نیز به این صورت ذکر شده که بر پایه روایات تاریخی، در این روز فردوسی پس از حدود ۳۰ سال تلاش، سرایش شاهنامه را به پایان رساند.
نمونه اشعار فردوسی
در ادامه، ابیاتی زیبا از فردوسی را مطالعه میکنید.
چو زرین سپر برگرفت آفتاب
سر جنگجویان برآمد ز خواب
☆✽☆✽☆✽☆✽☆✽☆✽☆
چو خورشید از چرخ گردنده سر
برآورد بر رسان زرین سپر
☆✽☆✽☆✽☆✽☆✽☆✽☆
مکن بد که بینی به فرجام بد
ز بد گردد اندر جهان نام بد
نگر تا چه کاری، همان بدروی
سخن هرچه گویی همان بشنوی
تو تا زنده ای سوی نیکی گرای
مگر کام یابی به دیگر سرای
☆✽☆✽☆✽☆✽☆✽☆✽☆
تو را دانش و دین رهاند درست
در رستگاری ببایدت جست
منبع | ستاره
