غسل زیارت | آموزش “غسل زیارت” و احکام آن با مراحل و مبطلات

غسل زیارت یکی از زیباترین آداب حضور در اماکن مقدس است که آمادگی روحی و معنوی زائر را افزایش می‌دهد.در ادامه درباره آداب این غسل توضیح می دهیم.

اینتین – غسل زیارت، غسلی است که فرد پیش از زیارت پیامبر اکرم (ص)، ائمه اطهار (ع)، حرم‌های مطهر و برخی اماکن مقدس انجام می‌دهد. به عبارتی منظور از غسل زیارت، شست‌وشوی کامل بدن با نیت آمادگی برای زیارت اولیای الهی است.

این عمل نشانه احترام به مقام اهل‌بیت (ع)، پاکیزگی جسم و توجه قلبی به عبادت محسوب می‌شود. بسیاری از علما غسل کردن را از آداب مهم زیارت دانسته‌اند؛ هرچند درباره استحباب قطعی آن میان مراجع اختلاف نظر وجود دارد.

آیا غسل زیارت واجب است ؟
غسل زیارت واجب نیست و ترک آن باعث گناه یا بطلان زیارت نمی‌شود. اگر فرد بدون غسل نیز وارد حرم شود، زیارت او صحیح است؛ اما انجام غسل می‌تواند زمینه حضور قلب، احترام بیشتر و بهره‌مندی از ثواب را فراهم کند.

در پاسخ به این سوال که آیا غسل زیارت مستحب است یا باید به نیت رجاء انجام شود؟ باید بگوییم این مسئله از مواردی است که میان فقهای شیعه اختلاف نظر وجود دارد.

برخی از مراجع، غسل زیارت را مستحب می‌دانند و برخی دیگر معتقدند دلیل کافی برای استحباب قطعی وجود ندارد؛ بنابراین توصیه می‌کنند این غسل به قصد رجاء انجام شود؛ یعنی فرد به امید اینکه این عمل نزد خداوند مطلوب و دارای ثواب باشد، غسل کند.
به همین دلیل، اگر مرجع تقلید شما انجام غسل زیارت را رجائی می‌داند، نباید آن را با نیت استحباب قطعی انجام دهید.

نیت غسل زیارت چگونه است؟
یکی از رایج‌ترین پرسش‌ها درباره نیت غسل زیارت است.برای صحت غسل، لازم نیست نیت را بر زبان بیاورید؛ بلکه قصد قلبی کافی است.

اگر مرجع تقلید شما غسل زیارت را مستحب می‌داند، کافی است در دل قصد کنید:” غسل زیارت انجام می‌دهم قربهً الی الله.”

اگر مرجع تقلید شما انجام این غسل را رجائی می‌داند، نیت به این صورت خواهد بود:” غسل زیارت را به قصد رجاء و به امید ثواب

الهی انجام می‌دهم.”

آیا می‌توان چند نیت را در یک غسل جمع کرد؟
یکی از احکام مهم غسل این است که می‌توان چند نیت را در یک غسل جمع کرد. اگر غسل جنابت بر عهده شماست؛ می‌خواهید غسل جمعه انجام دهید؛ غسل مس میت بر شما واجب شده است؛ قصد زیارت امام رضا (ع) را هم دارید. در چنین شرایطی،می‌توانید با یک غسل همه این نیت‌ها را انجام دهید و نیازی به چند بار غسل کردن نیست؛ البته باید شرایط هر غسل رعایت شود.

طریقه غسل زیارت
این غسل از نظر شیوه انجام، هیچ تفاوتی با سایر غسل‌ها ندارد و به دو صورت ترتیبی و ارتماسی قابل انجام است؛ تنها تفاوت آن در نیت است.

غسل ترتیبی
این روش رایج‌ترین شیوه انجام غسل زیارت است. مراحل آن عبارت‌اند از:

نیت غسل زیارت.
شستن کامل سر و گردن.
شستن سمت راست بدن.
شستن سمت چپ بدن.
در تمام مراحل باید آب به همه قسمت‌های بدن برسد و هیچ مانعی مانند رنگ، چسب یا مواد آرایشی که مانع رسیدن آب هستند، وجود نداشته باشد.

غسل ارتماسی
در این روش، فرد پس از نیت، تمام بدن خود را به یکباره یا به‌صورت تدریجی در آب فرو می‌برد، به‌گونه‌ای که آب همه قسمت‌های بدن را فرا بگیرد. این روش زمانی صحیح است که شرایط غسل ارتماسی فراهم باشد.

آیا دعای خاصی برای غسل زیارت وجود دارد؟
یکی از جستجوهای پرتکرار کاربران، دعای غسل زیارت است. خواندن ذکر یا دعای خاص شرط صحت غسل نیست.البته بسیاری از زائران هنگام غسل، ذکر خدا، صلوات یا دعاهای شخصی را زمزمه می‌کنند که این کار مستحب و پسندیده است، اما جزء ارکان غسل محسوب نمی‌شود.

خواندن این دعا هنگام انجام غسل سفارش شده است:

بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ نُوراً وَ طَهُوراً وَ حِرْزاً وَ شِفَاءً مِنْ کلِّ دَاءٍ وَ سُقْمٍ وَ آفَهٍ وَ عَاهَهٍ اللَّهُمَّ طَهِّرْ بِهِ قَلْبِی وَ اشْرَحْ بِهِ صَدْرِی وَ سَهِّلْ لِی بِهِ اَمْرِی‌. (شیخ طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجد، ج۱، ص۷۱۸.)

هنگامی که اراده کردی پیامبر صلی الله علیه و آله را زیارت کنی، غسل کن و همچنین هنگامی که اراده کردی یکی از معصومین علیهم السلام را زیارت کنی و بگو هنگام غسل کردن:

مَا ذَکَرَهُ الشَّهِیدُ رَحِمَهُ اللَّهُ فِی نَفْلِیَّتِهِ‏

آنچه که از شهید رحمه الله علیه در کتاب نفلیتش ذکر شده:

وَ هُوَ

و دعا این است:

اللَّهُمَّ طَهِّرْ قَلْبِی (وَ اشْرَحْ لِی صَدْرِی) ‏ وَ أَجْرِ عَلَى لِسَانِی مِدْحَتَکَ وَ الثَّنَاءَ عَلَیْکَ

اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لِی طَهُوراً وَ شِفَاءً وَ نُوراً إِنَّکَ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدِیرٌ

وَ تَقُولُ بَعْدَ الْفَرَاغِ

و می گویی هنگامی که غسل تمام شد:

اللَّهُمَّ طَهِّرْ قَلْبِی وَ زَکِّ عَمَلِی وَ اجْعَلْ مَا عِنْدَکَ خَیْراً لِی

اللَّهُمَّ اجْعَلْنِی مِنَ التَّوَّابِینَ وَ اجْعَلْنِی مِنَ الْمُتَطَهِّرِینَ

وَ یُسْتَحَبُّ أَنْ تَدْعُوَ بِهَذَیْنِ الدُّعَاءَیْنِ فِی جَمِیعِ الْأَغْسَالِ الْمُسْتَحَبَّهِ

و مستحب است که این دعا در تمام غسل های مستحب خوانده شود

آیا برای زیارت هر یک از ائمه اطهار (ع) غسل جداگانه‌ای وجود دارد؟
در ادامه به این پرسش‌ پاسخ می‌دهیم.

غسل زیارت امام رضا (ع)
بسیاری از زائران پیش از ورود به حرم مطهر امام رضا (ع) در مشهد، برای کسب آمادگی معنوی و رعایت آداب زیارت، غسل انجام می‌دهند.

از نظر کیفیت انجام، غسل زیارت امام رضا هیچ تفاوتی با سایر غسل‌های زیارت ندارد و همانند غسل ترتیبی یا ارتماسی انجام می‌شود. تفاوت تنها در نیت است؛ یعنی شخص غسل را برای زیارت امام رضا (ع) انجام می‌دهد.

اگر مرجع تقلید شما انجام غسل زیارت را به قصد رجاء توصیه کرده باشد، نیت نیز باید به امید مطلوب بودن و کسب ثواب الهی باشد.

نیت غسل زیارت امام رضا چگونه است؟
برای نیت، گفتن لفظ خاصی لازم نیست و قصد قلبی کافی است. می‌توانید در دل قصد کنید:غسل زیارت امام رضا (ع) را قربهً الی الله انجام می‌دهم یا در صورت لزوم:غسل زیارت امام رضا (ع) را به قصد رجاء و امید به ثواب الهی انجام می‌دهم.

دعای غسل زیارت امام رضا
در منابع معتبر فقهی دعای واجب یا مخصوصی برای این غسل نقل نشده است. می‌توانید هنگام غسل ذکر «بسم الله»، صلوات،استغفار یا هر دعای دیگری را بخوانید. پس از ورود به حرم نیز زیارت‌نامه امام رضا (ع) یا دعاهای مأثور را قرائت کنید.

آداب غسل زیارت امام رضا
رعایت آداب زیر، حال و هوای معنوی زیارت را بیشتر می‌کند،این آداب عبارتند از:

انجام غسل با نیت خالص برای خداوند.
پاک بودن بدن و لباس.
پرهیز از عجله در انجام غسل.
ذکر خداوند و صلوات هنگام غسل.
حرکت به سمت حرم با آرامش و احترام.
تلاش برای حفظ طهارت تا زمان ورود به حرم.
احکام غسل زیارت امام رضا
از مهم‌ترین احکام این غسل می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

غسل زیارت واجب نیست.
کیفیت انجام آن مانند سایر غسل‌هاست.
اگر پس از غسل یکی از مبطلات وضو رخ دهد، اصل غسل باطل نمی‌شود؛ اما برای نماز باید وضو گرفت.
اگر جنابت یا یکی از موجبات غسل واجب ایجاد شود، غسل زیارت کفایت نمی‌کند و باید غسل واجب انجام شود.
در صورت نیاز، می‌توان چند نیت را در یک غسل جمع کرد.

غسل زیارت امام حسین (ع)
بسیاری از زائران پیش از حرکت به سوی کربلا یا ورود به حرم سیدالشهدا (ع)، غسل زیارت انجام می‌دهند.شیوه انجام این غسل همانند سایر غسل‌های زیارت است و تفاوتی در مراحل آن وجود ندارد.

ثواب غسل زیارت امام حسین
برای زیارت امام حسین (ع) فضیلت فراوانی بیان شده و غسل پیش از زیارت نیز از اعمال مستحب یا رجائی دانسته شده است.

انجام این عمل، نشانه احترام به مقام سیدالشهدا (ع) و آمادگی روحی برای حضور در حرم مطهر است.البته باید توجه داشت که اصل ثواب، وابسته به اخلاص، نیت صحیح و رعایت آداب زیارت است، نه صرف انجام غسل.

درباره غسل زیارت کربلا باید بگوییم، اگر قصد سفر به کربلا را دارید، انجام غسل زیارت پیش از ورود به حرم مطهر امام حسین(ع) و حضرت عباس (ع) از آداب ارزشمند زیارت به شمار می‌رود.

اگر در یک روز چند بار وارد حرم شوید، بنابر نظر بسیاری از فقها، یک غسل برای همان روز کفایت می‌کند و نیازی به تکرار غسل برای هر بار ورود نیست.

دعای غسل زیارت امام حسین
همانند غسل زیارت امام رضا، دعای اختصاصی و واجبی برای غسل زیارت امام حسین (ع) نقل نشده است. خواندن صلوات، ذکر خداوند یا استغفار هنگام غسل، عملی پسندیده است، اما جزء واجبات یا شرایط صحت غسل محسوب نمی‌شود.

غسل زیارت اربعین
یکی دیگر از پرسش‌های رایج، حکم غسل زیارت اربعین است.برای روز اربعین، غسل مستقلی با کیفیت متفاوت بیان نشده است؛بلکه همان غسل زیارت، پیش از ورود به حرم یا حضور در مراسم زیارتی انجام می‌شود. بنابراین:

کیفیت غسل همان کیفیت معمول غسل زیارت است.
نیت، زیارت امام حسین (ع) در اربعین خواهد بود.
در صورت پیروی از مراجعی که این غسل را رجائی می‌دانند، نیت نیز باید به قصد رجاء باشد.

غسل زیارت عاشورا
برخی تصور می‌کنند برای خواندن زیارت عاشورا باید غسل واجب یا مخصوصی انجام داد، در حالی که چنین الزامی وجود ندارد.اگر کسی قصد حضور در حرم امام حسین (ع) یا شرکت در مراسم عزاداری را داشته باشد، می‌تواند غسل زیارت انجام دهد؛ اما خواندن زیارت عاشورا بدون غسل نیز کاملاً صحیح است.

غسل زیارت حضرت معصومه (س)
روایت خاصی درباره استحباب غسل برای زیارت امامزادگان وارد نشده است، بسیاری از فقها توصیه می‌کنند غسل برای زیارت ایشان به قصد رجاء انجام شود.بنابراین اگر پیش از ورود به حرم حضرت معصومه (س) غسل می‌کنید، بهتر است نیت شما به امید مطلوب بودن این عمل نزد خداوند باشد.

نظر مراجع تقلید درباره غسل زیارت
در ادامه نظر مراجع تقلید در ارتباط با غسل زیارت را آورده ایم.

امام خمینی (ره)

در فتاوای امام خمینی (ره) آمده است که برای ورود به حرم امامان (ع)، غسل به قصد رجاء انجام شود.

آیت‌الله سیستانی

بر اساس فتوای آیت‌الله سیستانی، استحباب غسل برای زیارت معصومان (ع) از دور یا نزدیک به طور قطعی ثابت نشده است؛بنابراین اگر شخص بخواهد این غسل را انجام دهد، باید آن را به قصد رجاء انجام دهد.

آیت‌الله مکارم شیرازی

این مرجع تقلید برای ورود به مکان‌های مقدس را از اعمال مستحب به امید ثواب الهی دانسته‌اند؛ از جمله:

ورود به مکه
ورود به مدینه
مسجدالحرام
مسجدالنبی
حرم امامان (ع)
آیت‌الله بهجت

پیش از ورود به حرم امامان (ع)، آیت‌الله بهجت غسل را از اعمال مستحب دانسته‌اند و آن را از آداب شایسته زیارت معرفی کرده‌اند.

آیت‌الله صافی گلپایگانی

ایشان نیز غسل پیش از ورود به حرم امامان (ع) را مستحب دانسته‌اند.همچنین درباره نماز زیارت حضرت معصومه (س) فرموده‌اند که شخص نباید آن را به عنوان نماز واردشده از معصوم بخواند، بلکه دو رکعت نماز قربتاً الی الله به جا آورد و ثواب آن را به حضرت معصومه (س) هدیه کند.

آیا با غسل زیارت می‌توان نماز خواند؟
یکی از پرتکرارترین پرسش‌ها این است که نماز با غسل زیارت صحیح است یا خیر؟پاسخ این سؤال به نوع غسل و نظر مرجع تقلید بستگی دارد.

بسیاری از غسل‌های مستحب، از وضو کفایت نمی‌کنند. بنابراین اگر پس از غسل زیارت بخواهید نماز واجب بخوانید، بر اساس فتوی برخی مراجع تقلید لازم است وضو نیز بگیرید، مگر آنکه مرجع تقلید شما حکم دیگری داشته باشد. توصیه می‌شود پیش از نماز، نظر مرجع تقلید خود را در این زمینه بررسی کنید تا عبادت با اطمینان بیشتری انجام شود.

نماز زیارت چیست؟
پس از زیارت پیامبر اکرم (ص) یا ائمه اطهار (ع)، مستحب است دو رکعت نماز به نیت قربت به خداوند خوانده شود و ثواب آن به صاحب آن بارگاه هدیه گردد.

این نماز، کیفیت خاصی ندارد و مانند نماز صبح با دو رکعت اقامه می‌شود؛ مگر در مواردی که دعای یا سوره خاصی در منابع معتبر برای زیارتی مشخص نقل شده باشد.

مبطلات غسل زیارت چیست؟
یکی از رایج‌ترین سؤال‌ها این است که چه چیزهایی غسل زیارت را باطل می‌کند؟برای پاسخ به این پرسش باید میان مبطلات وضو و مبطلات غسل تفاوت قائل شد؛ زیرا این دو حکم یکسانی ندارند. اگر پس از انجام غسل زیارت یکی از کارهایی که وضو را باطل می کند ـ مانند خوابیدن یا خارج شدن بول و غائط ـ اتفاق بیفتد، اصل غسل زیارت باطل نمی‌شود؛ اما اگر بخواهید نماز بخوانید،باید طبق فتوای مرجع تقلید خود وضو بگیرید.

در فقه اسلامی، اموری که موجب وجوب غسل می‌شوند، در واقع طهارت قبلی را از بین می‌برند و انجام غسل جدید را لازم می کنند. مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

جنابت
حیض
نفاس
استحاضه (در مواردی که موجب غسل است)
اگر پس از انجام غسل زیارت یکی از این موارد برای شخص پیش بیاید، دیگر غسل زیارت برای رفع آن کافی نیست و باید غسل واجب مربوط به همان حالت انجام شود.

آیا خوابیدن غسل زیارت را باطل می‌کند؟
خواب، غسل زیارت را باطل نمی‌کند؛ خواب از مبطلات وضو است. بنابراین اگر پس از خواب قصد خواندن نماز داشته باشید، باید وضو بگیرید.

برخی از فقها توصیه کرده‌اند اگر فاصله زیادی میان غسل و زیارت ایجاد شد یا شخص وضوی خود را از دست داد، بهتر است برای فضیلت بیشتر دوباره غسل زیارت را انجام دهد، هرچند الزام شرعی ندارد.

مدت اعتبار غسل زیارت چقدر است؟
اگر غسل زیارت را در روز انجام دهید، معمولاً تا پایان همان روز برای زیارت کفایت می‌کند.اگر غسل را در شب انجام دهید، تا پایان همان شب (پیش از طلوع فجر) معتبر خواهد بود.

شرایط غسل زیارت
برای صحیح بودن غسل زیارت، رعایت شرایط عمومی غسل لازم است. مهم‌ترین این شرایط عبارت‌اند از:

آب باید پاک و مباح باشد.
بدن و آب نباید نجس باشند؛ مگر در مواردی که شستن هم‌زمان ممکن است.
مانعی برای رسیدن آب به پوست وجود نداشته باشد.
غسل با قصد قربت انجام شود.
ترتیب شستن اعضا در غسل ترتیبی رعایت شود.
در غسل ارتماسی، تمام بدن به گونه‌ای در آب قرار گیرد که آب به همه قسمت‌ها برسد.

آیا غسل زیارت در زمان پریودی صحیح است؟
یکی از پرسش‌های مهم بانوان این است که آیا در دوران قاعدگی می‌توان غسل زیارت انجام داد؟اگر بانویی در دوران حیض باشد،غسل زیارت جایگزین غسل حیض نیست و موجب رفع احکام حیض نمی‌شود.با این حال، اگر بخواهد برای انجام عملی مستحب یا به امید ثواب الهی غسل کند، برخی فقها اصل انجام غسل مستحبی یا رجائی را از جهت قصد قربت مانعی نمی‌دانند؛ اما این غسل آثار غسل حیض را ندارد و تا پایان حیض، احکام مربوط به آن همچنان باقی است.

تیمم بدل از غسل زیارت
اگر آب در دسترس نباشد یا استفاده از آن برای شخص ضرر قابل توجهی داشته باشد، این سؤال پیش می‌آید که آیا تیمم بدل از غسل زیارت جایز است؟

از آنجا که غسل زیارت، غسل واجب نیست و در بیشتر موارد مستحب یا رجائی محسوب می‌شود، اگر امکان انجام آن وجود نداشته باشد، ترک آن اشکالی ندارد و اصل زیارت صحیح است.

در مواردی که شخص به دلیل نداشتن آب یا ضرر استفاده از آن نتواند غسل کند، برخی فقها انجام تیمم را به قصد رجاء برای درک فضیلت این عمل جایز دانسته‌اند؛ اما این تیمم جایگزین غسل‌های واجب نیست. زیارت بدون غسل کاملاً صحیح است و انجام ندادن غسل، باعث بطلان زیارت یا کاهش ارزش معنوی آن به صورت قطعی نمی‌شود.

آیا بعد از غسل زیارت باید وضو گرفت؟
پاسخ این سوال به نظر مرجع تقلید بستگی دارد؛ زیرا درباره کفایت برخی غسل‌های مستحب از وضو، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.
اگر قصد خواندن نماز واجب را دارید، بهتر است مطابق فتوای مرجع تقلید خود عمل کنید. در بسیاری از فتاوا، گرفتن وضو پس از غسل زیارت برای نماز لازم دانسته شده است.

اگر غسل زیارت باطل شود چه باید کرد؟
اگر پس از غسل، یکی از موجبات غسل واجب مانند جنابت یا حیض ایجاد شود، باید غسل واجب مربوط به همان حالت انجام شود.

توصیه‌هایی برای انجام بهتر غسل زیارت
برای اینکه غسل زیارت با حضور قلب بیشتری انجام شود، رعایت این نکات مفید است:

نیت را خالصانه و تنها برای رضای خدا انجام دهید.
هنگام غسل، از گفت‌وگوهای بیهوده و شتاب‌زدگی پرهیز کنید.
پس از غسل، تا حد امکان طهارت خود را حفظ کنید.
با آرامش و ادب وارد حرم شوید.
پیش از ورود، صلوات و ذکر خدا را فراموش نکنید.
زیارت‌نامه را با توجه به معنا و حضور قلب بخوانید.

منبع: نمناک