زندگی نامه خواجه نصیرالدین طوسی و نکات برجسته زندگی این دانشمند بزرگ ایرانی را میخوانید.
اینتین – شناخت خواجه نصیرالدین طوسی به عنوان یکی از بزرگان و دانشمندان تاثیرگذار تاریخ ایران میتواند الگویی از تلاش و موفقیت باشد. هنوز هم پس از گذشت سالیان طولانی از دوران حیات وی، کتاب های خواجه نصیرالدین طوسی به عنوان مرجعی موثق برای آموزش استفاده میشود و نام او به عنوان یکی از مفاخر سرزمینمان، بهواسطه فعالیتهای علمیاش جاودانه شده است.
خواجه نصیرالدین طوسی که بود؟
خواجه نصیرالدین طوسی با نام اصلی محمد بن حسن جهرودی طوسی با کنیه ابوجعفر، پنجم اسفند ۵۹۷ (روز مهندس) در شهر طوس به دنیا آمد و از این جهت طوسی نامیده شد. وی که دوران حیاتش مصادف با قرن هفتم هجری بود، به لقبهایی چون محقق طوسی، استاد بشر، عقل حادی عشر و غیره شهرت یافت.
وی یکی از بزرگترین دانشمندان ایرانی، شاعر، فیلسوف، ریاضیدان، منجم و فقیه و سخنور بود که شناخت زوایای مختلف زندگینامهاش برای هر ایرانی جذابیت خواهد داشت. گفتنی است عکس خواجه نصیرالدین طوسی در هیچ منبع معتبر تاریخی خاصی نیامده و تنها تصویر او، نقاشیهایی است که از چهرهاش کشیدهاند.
همسر و فرزندان خواجه نصیرالدین طوسی
خواجه نصیرالدین طوسی ازدواج کرده بود و سه پسر به نامهای صدرالدین علی، اصیل الدین حسن و خواجه فخرالدین محمد داشت.
تحصیلات خواجه نصیرالدین طوسی
خواجه نصیر که از عنفوان جوانی به علم و مشق ریاضی و نجوم مشتاق بود، به سرعت مسیر زندگی خود را به این سمت و سو کشاند. وی علوم دینی و علوم عملی را نزد پدر خود آموخت و برای آموختن منطق و نیز حکمت در محضر بابا افضل ایوبی کاشانی پیش رفت. مادر او نیز در رشد و تعالی علمی خواجه نصیر نقش پررنگی داشت و قرائت قرآن و نیز خواندن فارسی را از او یاد گرفت.
زمانی که وی آموزشهای خود را در شهر نیشابور به مراحل عالی رساند، دیگر شهرتش در شهرهای مختلف پیچیده و مردم، محمد بن حسن را به عنوان یک دانشمند بزرگ میشناختند. پس از آن نیز مدتی را به ری رفته و دوران کوتاهی در اصفهان روزگار گذراند. اما از آن جا که علم آموزی وی در اصفهان آن قدرها پا نگرفت، این شهر را رها کرد و به عراق رفت و در آن جا علم فقه آموخت. در شهر موصل بود که علم وی در ریاضیات و نجوم به حد بالایی رسید و در این علوم شهره زمان خود شد.
اساتید خواجه نصیرالدین طوسی
وی در دوران علم آموزی خود از محضر اساتیدی چون نورالدین علی بن محمد شیعی، محمد حاسب ریاضی دان، امام سراج الدین، فرید الدین داماد نیشابوری، شیخ عطار نیشابوری، ابوالسادات اسعد بن عبد القادر، معین الدین سالم و کمال الدین موصلی بهره برد.
شاگردان خواجه نصیرالدین طوسی
خواجه طوسی شاگردان زیادی داشت که مشهورترین آنها علامه حلی، قطب الدین شیرازی و کمال الدین میثم بن علی بن میثم بحرانی هستند. همین طور مجدالدین مراغی، اثیر الدین اومانی، عبدالرزاق شیبانی بغدادی و غیره نیز در محضر استاد مشق علم و ادب نموده و به بزرگان عصر خویش تبدیل شدند.
مهمترین آثار خواجه نصیرالدین طوسی
خواجه نصیرالدین طوسی دارای تالیفات و آثار علمی بسیاری (نزدیک به ۱۹۰ کتاب و رساله) است و بسیاری از کاربران علاقهمند، درباره اشعار خواجه نصیرالدین طوسی و آثار علمی او جستوجو میکنند که در ادامه مهمترین کتب او را نام میبریم.
اخلاق ناصری
آغاز و انجام
تحریر مجسطی
تحریر اقلیدس
تجرید المنطق
اساس الاقتباس
ذیج ایلخانی
آداب البحث
تجرید العقاید
شرح اشارت بو علی سینا
قواعد العقاید
آداب المتعلمین
روضه القلوب
اثبات بقاء نفس
الجبر و الاختیار
استخراج تقویم
خلافت نامه
اختیارات نجوم
رساله در کلیات طب
ایام و لیالی
علم المثلث
الاعتقادات
شرح اصول کافی
تجرید الهندسه
اثبات جوهر
جامع الحساب
اثبات عقل
جام گیتی نما
اثبات واجب الوجود
اخلاق خواجه نصیرالدین طوسی
گفته میشود خواجه دارای خلق و خویی بسیار نیکو بوده و در تمامی سلوکات زندگی خویش، اخلاق اسلامی را سرلوحه قرار میداد. وی مراتب عرفان را پشت سر گذاشته و از حبس نفس جدا شده بود. او که سرآمد علم و دانش بود، در اخلاق و عرفان و نیکوسیرتی نیز گوی سبقت را ربوده و سلطان ادب و معرفت بود.
جالب است بدانید که وی توانست در دوران هلاکوخان مغول، قسمتهای زیادی از شهرها را از ویران شدن زیر سم اسبها نجات دهد و هلاکوخان را متقاعد کند که از فکر تخریب و آتش زدن این شهرها منصرف شود. به علاوه خواجه بود که هلاکوخان را به سمت بغداد و براندازی عباسیان روانه کرده و به نوعی برنامهریز این ماجرا بود.
اقدامات خواجه نصیرالدین طوسی
خواجه نصیر را باید پدر علم مثلثات بدانیم که توانست تحول بزرگی در این علم ریاضیات به وجود آورد. همین طور تحقیقات وی در علم نجوم زبانزد بوده و عالیترین آنها در کتاب تذکره فی علم الهیئه به نگارش درآمده است. در این کتاب کاملترین بررسی علم نجوم بطلیموسی را مشاهده میکنید که بر حرکت سیارات و اجرام آسمانی، الگو و ساختارهای ریاضی را نهاده است. علاوهبر این، در ادامه به دیگر اقدامات و دستاوردهای خواجه نصیرالدین طوسی اشاره میکنیم.
۱. ساخت رصدخانه مراغه
رفت و آمد خواجه نصیر در دستگاه هلاکوخان، به ساخت رصدخانه مراغه منجر شد. جالب است بدانید که ساخت رصدخانه خواجه نصیرالدین طوسی، سالهای زیادی از عمر وی را به خود اختصاص داد و خواجه ساخت رصدخانه مراغه را با وسواس دنبال میکرد. همین طور در این زمان جدول نجومی یا همان زیج ایلخانی تدوین شد.
۲. ساخت کتابخانه مراغه
وی یک کتابخانه بسیار وسیع و بزرگ در رصدخانه مراغه ساخت و به سرعت این کتابخانه به گنجینهای بزرگ تبدیل شد. حتی کتابهای غارت شده از موصل و خراسان نیز به این جا منتقل شده و منابع کتابخانه غنیتر شدند. خواجه افرادی را به تهیه کتابهای ارزشمند گماشت و آنها را به شهرهای دور و نزدیک میفرستاد تا نسخ مختلف کتابهای علمی و یا هر کتاب ارزنده دیگری را جمع آوری کرده و به کتابخانه بیاورند.
خود او نیز از این تلاشها فروگذار نکرده و در هر جایی به جستجوی کتابهای از قلم افتاده برمیخاست. این تلاشها باعث شد که کتابخانه مراغه به یکی از بزرگترین و غنیترین کتابخانههای تاریخی تبدیل شده و در آن زمان چیزی نزدیک به ۴۰۰ هزار کتاب را در قفسههای خود جای دهد. لازم به ذکر است که این کتابخانه و تلاشهای پیوسته خواجه نصیرالدین طوسی، موجب گردید که دیگر حاکمان پس از هلاکوخان، به علم و ادب گرایش پیدا کرده و مسلمان شوند.
۳. کشف مختصات قاره آمریکا
تا به حال روایات زیادی درباره اقدامات عملی، آثار تالیفی، حکمت و علم دانشمند بزرگ خواجه نصیر الدین طوسی، بازگو شده است؛ اما آیا میدانید که او ۲ قرن زودتر از کریستف کلمب، مختصات قاره آمریکا را کشف کرده بود؟ این چیزی است که دانشمندان و محققان با کندوکاو در جدول نجومی وی کشف کردهاند. در مطالعات جدی صورت گرفته بر جدول نجومی خواجه، مشخص گردید که وی دو قرن زودتر از کریستف کلمب، مختصات قاره آمریکا را روی کاغذ آورده بود!
ادوار زندگی خواجه نصیرالدین طوسی
زمانی که حاکم وقت قهستان نصیرالدین عبدالرحیم بن ابی منصور بود، خواجه از سوی او به قلعه اسماعیلیان دعوت گردید. او به همراه همسر خویش به این دعوت پاسخ مثبت گفته و برای مدتی در قلعه و در میهمانی سلطان به سر برد. در همین زمان بود که او کتاب «اخلاق ناصری» را به عنوان ترجمهای فارسی شده از طهاره الاعراق نوشت. همین طور «رساله معینیه» در همین زمان توسط خواجه نوشته شد.
اما حاکم وقت قلعه، بر او خشم گرفت و خواجه را به زندان افکند. مدت زیادی نگذشت که او را به قلعه الموت بردند و در آنجا دوباره علم و ادب خواجه نصیرالدین طوسی به کمک او آمد و باعث شد تا حاکم الموت وی را از بند برهاند و در جایگاه مناسبی در قلعه قرار دهد. حضور وی در قلعههای متعلق به اسماعیلیان، چیزی نزدیک به ۲۶ سال به طول انجامید؛ اما این شبه اسارت سبب نشد تا او از تلاشها و پیشرفتهای علمی خود بازبماند و اتفاقا در این دوران تالیفات بسیاری داشت.
پس از لشکرکشی هلاکوخان مغول در سال ۶۵۴ هجری قمری و تسلیم حاکم الموت، به طور کلی بساط اسماعیلیان از ایران جمع گردید. هلاکوخان نیز محو علم و معرفت استاد شده و او را بهسان برترین مشاور خود، همیشه همراه داشت. کار تا جایی پیش رفته بود که هلاکوخان مغول بدون مشورت و راهنمایی گرفتن از خواجه نصیرالدین طوسی، هیچ قدمی برنمیداشت. او تمامی امور را با خواجه در میان گذاشته و به نوعی از لحاظ روحی به وی وابسته بود. در این دوران خواجه تلاش زیادی کرد تا تصمیمات هلاکوخان را از سمت ویرانسازی و تخریب، به جهات آبادانی و حفظ میراث فرهنگی سوق دهد و با توجه به تسلط خود بر وی، بسیار نیز موفق بود.
درگذشت خواجه نصیرالدین طوسی
این دانشمند بزرگ در تاریخ یازدهم تیر ماه سال ۶۵۳، در شهر بغداد درگذشت و گفته میشود در وصیتنامه خواجه نصیرالدین طوسی مطرح شده بود که وی را در کنار امام هفتم، باب الحوائج به خاک بسپارند. علت مرگ خواجه نصیرالدین طوسی در منابع معتبر نیامده است.
آرامگاه خواجه نصیرالدین طوسی
آرامگاه وی در مقبره کاظمین بغداد بنا شده است.
بزرگداشت خواجه نصیرالدین طوسی در تقویم
در تقویم رسمی ایران روز تولد خواجه نصیر یعنی پنجم اسفندماه، به عنوان روز بزرگداشت وی در نظر گرفته شده و به پاس تلاشهای این دانشمند شهیر، به عنوان روز مهندس نیز نامگذاری شده است. خواجه نخستین کسی بود که علم مثلثات را به عنوان شاخهای کاملا جداگانه از دنیای ریاضیات درآورده و آن را در کتاب تالیفی خود به نام «شکل القطاع»، به طور گسترده بسط داد.
این کتاب و تعدادی دیگر از کتب وی در باب مثلثات و ریاضی، در قرن شانزدهم و هفدهم میلادی به زبان فرانسه و چندین زبان دیگر دنیا، ترجمه شدند.
ضمنا دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی نیز در ایران به افتخار یاد و نام بلندآوازه این دانشمند، نامگذاری شده است.
منبع | ستاره
