وقایع مهم دخیل در شکلگیری کودتای ۲۸ مرداد و برکناری دکتر محمد مصدق؛ کدام کشورها نقش اصلی را ایفا کردند؟
اینتین – کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ یکی از مهمترین اتفاقات تاریخ معاصر ایران است. در این رویداد، دولت دکتر محمد مصدق، نخستوزیر وقت ایران، پس از چند روز بحران سیاسی و درگیری خیابانی و نظامی سقوط کرد و فضلالله زاهدی به نخستوزیری رسید. در ادامه این بخش، درباره وقایع ۲۸ مرداد بیشتر نوشتهایم، با ما همراه باشید.
وقایعی که در نهایت منجر به کودتای ۱۳۳۲ شد
محمد مصدق که رهبر جبهه ملی ایران و از چهرههای اصلی نهضت ملیشدن نفت بود، در سال ۱۳۳۰ نخستوزیر شد. اصل ملیشدن صنعت نفت پیش از نخستوزیری او و در اسفند ۱۳۲۹ به تصویب رسیده بود و دولت مصدق اجرای قانون ملیشدن نفت و خلع ید از شرکت نفت انگلیس و ایران را در دستور کار قرار داد. این موضوع اختلاف شدید ایران و بریتانیا را در پی داشت؛ زیرا شرکت نفت ایران و انگلیس که منافع گستردهای در صنعت نفت ایران داشت، کنترل سابق خود بر نفت ایران را از دست میداد.
اختلاف نفت به یک بحران بزرگ سیاسی و اقتصادی تبدیل شد و در داخل ایران نیز میان مصدق و برخی سیاستمداران، نمایندگان مجلس، شاه و دیگر نیروهای سیاسی اختلافهایی شکل گرفت.
از طرف دیگر، آمریکا در فضای جنگ سرد نگران گسترش نفوذ شوروی و حزب توده در ایران بود. این نگرانی، همراه با بحران نفت و بیثباتی سیاسی، در تصمیم آمریکا برای تغییر سیاست خود در قبال مصدق تأثیر گذاشت.
عملیات مخفی دولتهای خارجی برای برکناری دکتر مصدق
در سال ۱۳۳۲، آمریکا و بریتانیا برای برکناری مصدق یک عملیات مخفی طراحی کردند که با نام TPAJAX یا AJAX شناخته میشود. اجرای عملیات از سوی آمریکا به CIA سپرده شد و کرمیت روزولت، از مأموران ارشد این سازمان، در هدایت آن نقش داشت. بریتانیا نیز با طراحی عملیات و در اختیار گذاشتن شبکهها و عوامل اطلاعاتی خود، در این امر مشارکت داشت.
شکست نخستین تلاش برای اجرای کودتا
نخستین تلاش برای اجرای کودتا در شب ۲۵ مرداد شکست خورد. پس از شکست طرح اولیه، عملیات به پایان نرسید و کرمیت روزولت و شبکه مرتبط با او فعالیت خود را ادامه دادند و راهبرد تازهای برای برکناری مصدق در پیش گرفتند. در روزهای بعد، فعالیتهای سیاسی و تبلیغاتی، تلاش برای جلب حمایت نظامیان و بسیج بخشی از نیروهای خیابانی ادامه پیدا کرد.
۲۸ مرداد چه اتفاقی افتاد؟
سرانجام در ۲۸ مرداد، گروههایی از مخالفان دولت و نیروهای سازمانیافته در خیابانها حضور یافتند و شماری از نیروهای نظامی و انتظامی نیز به طرفداران زاهدی پیوستند. رادیو تهران به دست نیروهای مخالف دولت افتاد و خانه مصدق مورد حمله قرار گرفت. مصدق از محل خارج شد و روز بعد خود را تسلیم کرد. زاهدی نخستوزیر شد و شاه نیز پس از چند روز به ایران بازگشت.
کودتای ۲۸ مرداد توسط کدام کشور در ایران اتفاق افتاد؟
اسناد تاریخی نشان میدهند که آمریکا و بریتانیا در طراحی و اجرای عملیات براندازی دولت مصدق نقش مهمی داشتند و مأموران و شبکههای مرتبط با بریتانیا نیز در این طرح همکاری کردند. اما نمیتوان نقش افرادی مانند محمدرضا شاه پهلوی، فضلالله زاهدی، شماری از نظامیان و برخی نیروهای سیاسی و اجتماعی مخالف مصدق در داخل ایران را در این روند نادیده گرفت.
در نتیجه، کودتای ۲۸ مرداد یک عملیات براندازی با دخالت سازمانیافته آمریکا و بریتانیا بود که با همکاری و مشارکت شماری از بازیگران ایرانی به موفقیت رسید.
کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در زمان کدام رئیس جمهور امریکا بود؟
کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در زمان دوایت دی. آیزنهاور، رئیسجمهور آمریکا، اتفاق افتاد.
آیزنهاور در ژانویه ۱۹۵۳ رئیسجمهور شد و تنها چند هفته بعد، مقامهای آمریکایی و بریتانیایی درباره طرح براندازی مصدق گفتوگو کردند. در ادامه، عملیات AJAX برای برکناری مصدق و روی کار آوردن زاهدی طراحی شد.
در دوره رئیسجمهور قبلی، یعنی هری ترومن، دولت آمریکا حاضر به مشارکت در طرح بریتانیا برای برکناری مصدق نشد. اما در دوره آیزنهاور، سیاست آمریکا تغییر کرد و عملیات مخفی علیه دولت مصدق به مرحله اجرا رسید.
نقش آیت الله کاشانی در کودتای ۲۸ مرداد
آیتالله ابوالقاسم کاشانی در سالهای آغازین نهضت ملیشدن نفت از چهرههای مؤثر این جریان و از همراهان محمد مصدق بود و در حمایت از ملیشدن نفت و بسیج بخشی از نیروهای اجتماعی نقش داشت. با گذشت زمان، میان او و مصدق اختلافات سیاسی شکل گرفت و این دو از یکدیگر فاصله گرفتند. درباره میزان تأثیر این اختلافات بر تحولات منتهی به ۲۸ مرداد دیدگاههای متفاوتی وجود دارد؛ برخی پژوهشگران معتقدند شکاف میان کاشانی و مصدق و کاهش همراهی بخشی از نیروهای سیاسی و اجتماعی، موقعیت دولت مصدق را در ماههای پایانی تضعیف کرد، اما درباره نقش مستقیم کاشانی در وقایع ۲۸ مرداد میان منابع و پژوهشگران اتفاق نظر وجود ندارد.
نقش مطبوعات در کودتای ۲۸ مرداد
مطبوعات و تبلیغات در تشدید فضای سیاسی، انتشار روایتهای موافق و مخالف دولت و اثرگذاری بر افکار عمومی نقش داشتند؛ در کنار این فعالیتهای داخلی، عملیات تبلیغاتی سازمانیافته خارجی نیز برای تضعیف مصدق انجام شد.
اسناد و پژوهشها نشان میدهند که شبکه CIA از انتشار مطالب در مطبوعات، اعلامیهها و شایعات نیز در عملیات تبلیغاتی علیه دولت استفاده میکرد؛ با این حال، نمیتوان همه روزنامهها و مخالفان مطبوعاتی مصدق را وابسته به این شبکه دانست.
چرا آمریکا و بریتانیا با مصدق مخالف شدند؟
دلایلی که در ادامه مطرح میکنیم، از جمله مهمترین مواردی است که به مخالفت این دو کشور با دولت مصدق منجر شد.
۱. مسئله نفت
ملیشدن صنعت نفت، منافع اقتصادی و سیاسی بریتانیا را بهشدت تحت تأثیر قرار داد و اختلاف ایران و بریتانیا را به یک بحران بینالمللی تبدیل کرد.
۲. جنگ سرد
آمریکا در آن زمان نگران گسترش نفوذ شوروی بود. حزب توده نیز یکی از مهمترین نیروهای سیاسی چپ و نزدیک به شوروی در ایران محسوب میشد و نگرانی از افزایش نفوذ آن در محاسبات مقامهای آمریکایی نقش داشت.
۳. بحران سیاسی داخلی
دولت مصدق با مخالفان داخلی متعددی روبهرو بود و اختلاف میان مصدق و بخشی از متحدان سابقش نیز موقعیت سیاسی او را دشوارتر کرد.
نقش محمدرضا پهلوی در کودتای ۲۸ مرداد
در جریان طرح کودتا، محمدرضا شاه پهلوی دو فرمان مبنی بر برکناری مصدق و انتصاب فضلالله زاهدی به نخستوزیری را امضا کرد که بر اساس پژوهشهای تاریخی و اسناد منتشرشده درباره عملیات، تهیه این فرمانها نیز در چارچوب طرح کودتا قرار داشت.
ضمنا نخستین تلاش برای اجرای این فرمانها در شب ۲۵ مرداد شکست خورد و شاه از ایران خارج شد. پس از موفقیت کودتا، شاه به ایران بازگشت و موقعیت سیاسی او نسبت به پیش از کودتا تقویت شد.
نقش فضل الله زاهدی در کودتای ۲۸ مرداد
فضلالله زاهدی چهره اصلی جایگزین مصدق بود. او از مخالفان مصدق بود و در طرح براندازی قرار بود پس از سقوط دولت، نخستوزیر شود. در جریان عملیات نیز میان شبکه او و سازماندهندگان خارجی ارتباط وجود داشت. پس از سقوط دولت مصدق، زاهدی نخستوزیر شد و دولت جدید را تشکیل داد.
آیا مردم در ۲۸ مرداد به خیابان آمدند؟
در روز ۲۸ مرداد، گروههای مختلفی از مردم، مخالفان دولت و نیروهای نظامی و انتظامی در خیابانهای تهران حضور داشتند. درباره میزان سازمانیافتگی این گروهها و چگونگی پیوستن نیروهای مختلف به جریانهای حاضر در خیابان، روایتها و ارزیابیهای متفاوتی وجود دارد. بهطور کلی، وقایع آن روز حاصل حضور و فعالیت مجموعهای از نیروهای سیاسی، اجتماعی و نظامی بود که هر یک با انگیزهها و نقشهای متفاوتی در تحولات ۲۸ مرداد حضور پیدا کرده بودند.
خلاصه کودتای ۲۸ مرداد مطالعات نهم و تاریخ یازدهم
به عنوان مهمترین نکات کودتای ۲۸ مرداد برای دانشآموزانی که این مطلب را میخوانند، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
محمد مصدق از رهبران اصلی نهضت ملیشدن نفت بود و دولت او اجرای قانون ملیشدن صنعت نفت را پیش برد.
ملیشدن نفت باعث اختلاف شدید ایران و بریتانیا شد.
در داخل ایران نیز اختلافات سیاسی میان مصدق و مخالفانش افزایش پیدا کرد.
آمریکا و بریتانیا برای کنار زدن مصدق عملیات مخفی طراحی کردند.
نخستین تلاش برای اجرای کودتا در شب ۲۴ به ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ شکست خورد.
پس از شکست طرح اولیه، شبکه مرتبط با عملیات فعالیت خود را ادامه داد.
در ۲۸ مرداد، با فعالیت شبکههای سیاسی و خیابانی و پیوستن بخشهایی از نیروهای نظامی به مخالفان، دولت مصدق سقوط کرد.
فضلالله زاهدی نخستوزیر شد.
شاه پس از کودتا به ایران بازگشت و قدرت سیاسی بیشتری پیدا کرد.
منبع: نمناک
